Fout
  • Fout bij laden feed data.
PDF Afdrukken E-mailadres
Gebruikerswaardering: / 0
LaagsteHoogste 
   

 

Hemelse Vader versus Grote Broer

Valt de secularisatiegraad af te meten aan de hoeveelheid cameratoezicht?

(december 2009, maandblad Reveil)

 

Wellicht een wat merkwaardige vraag. In dit artikel wil ik betogen dat er wel degelijk een relatie is tussen de ontkerkelijking van de afgelopen decennia en de toename van het cameratoezicht. Zonder een geloof in een persoonlijke God en een leven na dit leven zullen er over twintig jaar nog veel meer camera’s ons leven controleren. Onzekerheid en angst vormen de achtergrond voor de strijd tussen de Hemelse Vader en Grote Broer.

Angst

Angst is – zoals de Deense filosoof Kierkegaard het fraai verwoordde – de duizeligheid van de vrijheid. Deze beschrijving klinkt niet alleen mooi, maar geeft ook een die beter inzicht in hoe maatschappelijke angst werkt. Op het eerste oog lijkt de relatie tussen vrijheid en angst misschien niet heel duidelijk, maar de tussenstap ‘onzekerheid’ maakt het verband helder. Vrijheid – onzekerheid – angst lijkt zo bijna een drietrapsraket die weinig nodig heeft voor zelfontbranding.

Onze samenleving kent angst. Neem de onrust die ontstond na de moord op beroepsprovocateur Theo van Gogh of voor het uitkomen van de Wildersfilm. En wat te denken van maatschappelijke reuring na de cafébrand in Volendam? Nederlanders lijken in dat soort situaties veel paniekeriger te reageren dan Spanjaarden of de Londenaren na een serie bomexplosies en een groot aantal doden. Ook wetenschappelijk is aangetoond dat er angst heerst in Nederland. Onderzoeken van het Sociaal Cultureel Planbureau laten zien dat Nederlanders bang zijn voor de toekomst, ze zien de situatie van onze samenleving somber in. Uiteraard is dit een hele grove schets van de samenleving en zijn er tal van uitzonderingen. Maar een schets – hoe grof ook – laat wel de contouren zien.

Bij de voorbeelden lijkt er heel nadrukkelijk een relatie tussen angst en onzekerheid te zijn. Onzekerheid over wat mensen uit onbekende culturen en religies denken en doen (Van Gogh, Wilders), onzekerheid over de veiligheid in publieke voorzieningen (Volendam) en onzekerheid over allerlei ontwikkelingen in de samenleving mondiaal en locaal (SCP). Al die onzekerheden leiden tot angst voor het onbekende of de onbekenden.

Eeuwigheidsperspectief

 

 

 

Een samenleving zonder eeuwigheidsperspectief of zonder dat mensen geloven in een leven na dit leven is gericht op het hier en nu. De neiging is dan aanwezig om alle onzekerheid in het ondermaanse uit te schakelen. Dat leidt in sommige gevallen tot onfrisse praktijken. Sterke niet-religieuze ideologieën zonder eeuwigheidsperspectief krijgen – eenmaal een stevige machtsbasis – vaak totalitaire trekjes. Neem het communisme in de Sovjet-Unie of het nationaalsocialisme in Duitsland, beide werden ze gekenmerkt door extreme vormen van vrijheidsinperking en een zeer sterk veiligheidsharnas. Maar ook religieuze ideologieën zonder zicht op een hemel of een nieuwe aarde vertonen dergelijke tendensen. Binnen de islam zijn radicale stromingen die het eeuwigheidsperspectief nauwelijks in rekening brengen. Ze leggen er de nadruk op dat op deze aarde iedereen zich aan Allah dient te onderwerpen, is het niet goedschiks, dan maar kwaadschiks. Zendingsdrang en veroveringsdrang gaan gevaarlijk hand in hand.

Religies mét een eeuwigheidsperspectief stellen mensen in staat meer ontspannen in de samenleving te staan. Het wordt vandaag of morgen niet volmaakt, dat komt wel op de nieuwe aarde. Wie in een hiernamaals gelooft zal de onzekerheid in het leven beter een plek weten te geven en daardoor minder geneigd zijn een veiligheidsharnas aan te trekken dan mensen die alleen in het hiernumaals geloven.

Geloof in een hiernamaals is echter geen garantie voor het opbouwen van ruggegraat en het aanleren van een sceptische houding ten opzichte van een veiligheidsharnas. Daarvoor zijn er teveel ‘egoïstische hemelbestormers’, mensen die wel in een hemel geloven, maar op aarde zich vooral gespannen inspannen voor het eigen heil en eigen zekerheden.

Het geloof in een eeuwigheid gecombineerd met het geloof in een persoonlijke god biedt meer mogelijkheden in de strijd tegen de onzekerheid. Negatief geformuleerd kun je stellen dat met een god die altijd op je let er geen camera’s meer nodig zijn. God zelf werkt dan als Grote Broer. Maar het valt ook positiever te duiden. Hoe persoonlijker een god, hoe groter de mogelijkheid van een vorm van relatie tussen die god en een individu. En hoe persoonlijker die relatie, hoe meer zekerheid een gelovige daaruit zal putten en met hoe meer onzekerheid hij in het aardse leven toe kan. Ook hier uit het bezit van ruggegraat in een ontspannen levenshouding.

Mensen die geloven in een persoonlijk god en een leven na dit leven hebben een

stevige ruggegraat. Door grotere interne kracht is de behoefte aan een sterke externe bescherming – in de vorm van allerlei veiligheidsmaatregelen – minder. Ze kunnen wel tegen een stootje en leven daardoor intrinsiek ontspannen. Niet vanuit het doemscenario ‘na ons de zondvloed’, wel in het besef van ‘maak je geen zorgen voor de dag van morgen, elke dag heeft genoeg aan zijn eigen kwaad’.

 

Hemelse Vader

 

 

Maar wat betekent dit allemaal? Dat iedereen moet gaan geloven in een god en een hemel? Voor de samenleving zou dat inderdaad een regelrechte zegen zijn. Het zou leiden tot een meer ontspannen maatschappij waarin mensen beter met onzekerheid kunnen omgaan en de politiek minder vrijheidsbeperkende maatregelen zou nemen.

Waar het in ieder geval toe moet leiden is dat religieuzen en niet-religieuzen zich achter de oren krabben en zich gaan afvragen of de manier waarop vandaag de dag met onzekerheid wordt omgegaan niet leidt tot een overspannen controlestaat. En het zou helemaal mooi zijn dat ze tot de conclusie komen dat een gesloten wereldbeeld – zonder een leven na dit leven en een persoonlijk god - niet alleen leidt tot allerlei nare trekjes om de onzekerheid, maar daarmee ook de vrijheid de wereld uit te helpen.

Uiteindelijk hebben mensen gewoon een hemelse Vader nodig, want als ze die missen komt er ruimte voor Grote Broer met zijn alomtegenwoordige camera’s. En daar zit niemand op te wachten.

 

Twitter Feed